چكيده

با رشد سريع جمعيت جوامع بشري و افزايش تقاضا براي موادغذايي، تحول شگرفي در کشاورزي سنتي ايجاد گرديد و كودهاي شيميايي، فراورده‌هاي هورموني و ساير عوامل خطرزا براي محيط زيست به صورت كنترل نشده و بي رويه به بخش كشاورزي وارد شدند تا اين بخش بتواند به تقاضاي رو به رشد موادغذايي پاسخ دهد. اما اين افزايش توليد مشکلات زيست محيطي و اجتماعي گوناگوني از جمله نگراني درخصوص کيفيت مواد غذايي و به خطر افتادن سلامت افراد را به دنبال داشته است. لذا يكي از روش‌هايي كه از طريق آن مي‌توان در راستاي بهبود كيفيت موادغذايي گام برداشت؛ مديريت تلفيقي آفات مي‌باشد. مقاله حاضر درصدد است تا به بحث در خصوص مديريت تلفيقي آفات در راستاي بهبود كيفيت موادغذايي بپردازد. برطبق نتايج به دست آمده، در مديريت تلفيقي آفات از روش‌هاي زراعي، فيزيكي و مكانيكي، بيولوژيكي براي كنترل آفات به منظور كاهش مصرف سموم و آفت‌كش‌ها استفاده كرده و به روش شيميايي به عنوان آخرين راهبرد اجرايي با در نظر گرفتن حداقل اثرات سوء براي محيط زيست توجه مي‌شود.

كلمات كليدي
مديريت تلفيقي آفات، كيفيت، موادغذايي، بهبود

مقدمه
امروزه جهان با مشكل بزرگي به نام رشد جمعيت مواجه است كه يكي از پيامدهاي آن كمبود غذا مي‌باشد و تامين غذاي اين جمعيت رو به رشد به بخش كشاورزي مربوط مي‌شود. افزايش جمعيت سبب شده است تا كودهاي شيميايي، سموم دفع آفات نباتي، فراورده‌هاي هورموني و ساير عوامل خطرزا براي محيط زيست به صورت كنترل نشده و بي رويه به بخش كشاورزي وارد شوند تا اين بخش بتواند به تقاضاي رو به رشد موادغذايي پاسخ دهد.
اما اين افزايش توليد همواره مشکلات زيست محيطي و اجتماعي گوناگوني همچون آلودگي منابع آب، تداوم فشارهاي اقتصادي بر کشاورزان، نبود اطمينان از وجود بازارهاي مناسب، نگراني مصرف‌کنندگان از سلامت و کيفيت مواد غذايي و به خطر افتادن سلامت و محيط زيست را به دنبال داشته است. از اينرو در دهه‌هاي اخير با افزايش نگراني‌هاي کيفيت غذا و سلامت غذا و سلامت افراد جامعه و همچنين تخريب منابع طبيعي، کشاورزي پايدار مورد توجه واقع شده است. كشاورزي پايدار نوعي كشاورزي است كه در جهت منافع انسان بوده، كارايي بيشتري در استفاده از منابع دارد و با محيط در توازن است. در كشاورزي پايدار بر ثبات عملكرد در طولاني مدت با حداقل تاثير بر محيط تاكيد مي‌شود. كشاورزي پايدار با حفاظت از زمين، آب و ذخاير ژنتيكي گياهي و جانوري همراه بوده، تخريب زيست محيطي به همراه نداشته، از فناوري مناسب و سازگار با محيط زيست استفاده كرده، از نظر اقتصادي سودآور بوده و از نظر اجتماعي مطلوب است. يكي از اهداف مهم نظام‌هاي كشاورزي پايدار، كاهش مصرف نهاده‌ها در توليد محصولات و در نهايت، بهبود كيفيت مواد غذايي است. در اين راستا يكي از روش‌هايي كه از طريق آن مي‌توان به اين هدف دست يافت؛ مديريت تلفيقي آفات مي‌باشد. با توجه به آنچه ذكر گرديد، مقاله حاضر درصدد است تا به بحث در خصوص مديريت تلفيقي آفات و بهبود كيفيت مواد غذايي بپردازد.

مديريت تلفيقي آفات (IPM)
مفهوم مديريت تلفيقي آفات ابتدا در دهه 1970 در كشورهاي در حال توسعه در پاسخ به اثرات منفي زيست محيطي در ارتباط با استفاده نادرست يا بيش از حد آفت‌كش‌هاي شيميايي و نهاده‌هاي توليدي و در جستجوي آلترناتيوهاي كنترل آفات و در جهت كاهش استفاده از آفت‌كش‌ها مطرح شد و گسترش يافت (Buhler, 1997 & Morse). بر طبق تعريف شبكه مديريت تلفيقي آفات ملي، مديريت تلفيقي آفات يك رويكرد پايدار به وسيله تركيبي از روش‌هاي بيولوژيكي، زراعي، فيزيكي و شيميايي بوده كه به شيوه‌اي خطرات زيست محيطي و امنيت غذايي را به حداقل خود مي‌رساند (Knodel & McMullen, 1999).
در آيين نامه بين المللي توزيع و مصرف سموم شيميايي (2002)، مديريت تلفيقي آفات چنين تعريف شده است: «مديريت تلفيقي آفات (IPM) عبارت است از بررسي تمامي فنون موجود براي مهار آفات و تلفيق اقدامات مناسب به منظور جلوگيري از رشد جمعيت آفات و نگهداشتن ميزان مصرف سموم شيمايي در حدي كه توجيه اقتصادي داشته باشد و خطرات آن بر سلامتي انسان و محيط زيست به كمترين حد برسد و يا كاهش يابد. در مديريت تلفيقي آفات بر توليد محصول سالم با حداقل آسيب به كشت بوم زراعي و بهره‌گيري از راهكارهاي طبيعي مبارزه با آفات تاكيد مي‌شود». در واقع اهداف مديريت تلفيقي آفات كاهش استفاده از آفت‌كش‌ها و در عين حال امنيت مواد غذايي، حفاظت از محيط زيست و تضمين سلامت كشاورزان، خانواده‌هايشان و مصرف‌كنندگان است (Palis, 2006).
مزاياي مديريت تلفيقي آفات
مديريت تلفيقي آفات يكي از عناصر و اجزاي توسعه كشاورزي پايدار مي‌باشد كه از رسالت‌هاي اوليه آن كمك به كشاورزان جهت توليد محصولات مفيد و با كيفيت از طريق بكارگيري رويكردهاي دقيق اقتصادي و زيست محيطي است. در حقيقت مي‌توان گفت مديريت تلفيقي آفات يكي از فناوري‌هايي است كه براي كاهش استفاده از آفت‌كش‌هايي كه موجب خسارت به محيط زيست و به خطر انداختن سلامت انسان مي‌شود بكار گرفته شده است تا توسط آن بتوان محصولات را به سمت پايداري بيشتر سوق داد (Pingali & Rogers, 1995). به زعم عمادي (1384) مديريت تلفيقي آفات فراتر از يك بسته فناوري همانند رهيافتي براي توسعه پايدار كشاورزي عمل مي‌كند و رويكردي چندجانبه است. از لحاظ اقتصادي در پي بهبود عملكرد و سود، كاهش هزينه و بهبود مديريت واحد بهره‌برداري است. از لحاظ اكولوژيكي در پي كاهش مصرف سموم و آفت‌كش‌هاي شيميايي، بهره‌گيري از دشمنان طبيعي آفات جهت حفظ توازن و تنوع گونه‌هاي زنده است و از لحاظ اجتماعي نيز در پي سازماندهي كشاورزان در گروه‌هاي هميار، ايجاد شبكه، توسعه مهارت‌هاي فني، ارتباطي، ارتقاي دانش فناوري كشاورزان با كمك آموزش تجربي و تسهيل‌گري، حفظ بهداشت و سلامت جامعه، تسهيل امنيت و سلامت غذايي و غيره است.
با توجه به اين كه كشاورزان علاقمند هستند تا هزينه‌هاي توليد را كاهش دهند، مديريت تلفيقي آفات اين فرصت را براي كشاورزان فراهم مي‌كند تا بتوانند هرچه بهتر در اين راستا توليد محصولات را اقتصادي تر كنند. مورد ديگري كه كشاورزان را به كاهش مصرف سموم شيميايي وادار مي‌كند، محدوديت‌هاي مربوط به باقيمانده سموم شيميايي آفت‌كش در محصولات صادراتي است (حيدري، 1385).

عمليات مديريت تلفيقي آفات
روش‌هايي كه در مديريت تلفيقي آفات مورد استفاده قرار مي‌گيرد به روش‌هاي زراعي، روش‌هاي فيزيكي و مكانيكي، روش‌هاي بيولوژيكي، و روش‌هاي شيميايي به شرح زير تقسيم مي‌شود.
روش‌هاي كنترل زراعي
شامل مجموعه‌اي از عمليات زراعي و مديريت مزرعه است كه موجب كاهش خسارت عوامل خسارت‌زا مي‌گردد. به عنوان مثال تنظيم تاريخ كاشت با توجه به بيولوژي آفات، كاهش خسارت آن‌را امكان‌پذير مي‌سازد. مثلا در شرايط اصفهان، ذرت‌هاي كاشته شده در نيمه دوم خرداد و ديرتر از آن، از خسارت زنجرك‌ها و تعدادي از ويروس‌ها كه توسط اين زنجرك‌ها منتقل مي‌شوند، در امان مي‌مانند (جلالي، 1385).
چنانچه از الگوي ساليانه تحولات آفات اطلاعاتي وجود داشته باشد مي‌توان با تنظيم تاريخ كاشت، دوره استقرار گياه را طوري تنظيم كرد كه در آن دوره جمعيت آفات كم باشد. همچنين، با برداشت زودتر و يا با استفاده از ارقام زودرس تا حدي خسارت آفت را كاهش داد (كوچكي و خلقاني، 1377).
روش‌هاي كنترل بيولوژيكي
كنترل بيولوژيكي پديده‌اي است طبيعي ناشي از كنش متقابل اجزاي زنده يك زيست بوم در تنظيم جمعيت. با توجه به اين مساله كنترل بيولوژيكي همه عوامل مرگ و مير را در بر مي‌گيرد كه خود شامل رقابت بين گونه‌هاي هم‌سان يا متفاوت، تاثير ميزبان‌هاي مدافع يا مقاوم و نتايج مستقيم يا غير مستقيم حمله موجودات وابسته به سطوح بالاتر غذايي است. كنترل بيولوژيكي كاربردي غالبا مستلزم حفظ منابع‌طبيعي و تكثير انواع بخصوص موجودات به منظور تنظيم جمعيت گونه‌هاي نامطلوب و در نتيجه جلوگيري يا كاهش اثرات منفي آن‌ها است (قهاري، 1379).
بطور كلي، كنترل بيولوژيك عبارت از بكارگيري موجودات زنده جهت كاهش جمعيت آفات است. انگل‌هاي حشرات (پارازيتويدها)، باكتري‌هاي بيمارگر و شكارگرهاي آفات از جمله موجوداتي هستند كه در اين روش مورد استفاده قرار مي‌گيرند. در اين روش كنترل از اين عوامل مفيد كه بطور طبيعي در محيط يا بر روي محصول وجود دارند حمايت و حفاظت شده و يا پس از تكثير و پرورش، بطور مصنوعي در محيط موردنظر رهاسازي مي‌شوند تا با شكار، انگلي كردن و يا ايجاد بيماري در آفت، باعث تضعيف يا مرگ آن‌ها شوند (راثي‌پور، 1377).
روش‌هاي كنترل فيزيكي و مكانيكي
كنترل فيزيكي عبارت از استفاده از سرما (نگهداري محصولات توليدي در سردخانه و انبارهاي سرد و نيز يخ آب زمستانه)، گرما (ضدعفوني بذور بعضي از گياهان براي كنترل عوامل بيمارگر، ضدعفوني غده‌ها و پيازها با هواي گرم و خشك)، تشعشع، رطوبت و خشكي (در بسياري از مواد افزايش رطوبت نسبي موجب كاهش خسارت آفاتي مانند كنه‌هاي نباتي مي‌گردد. از سوي ديگر، كاهش رطوبت نسبي در گلخانه‌ها موجب كاهش مقدار زيادي از بيماري‌هاي گياهي مي‌گردد) براي كنترل آفات است. كنترل مكانيكي شامل استفاده از ابزار و ادوات، پلاستيك، تله‌هاي مختلف، توري و غيره براي كنترل اين عوامل خسارت‌زا مي‌باشد (راثي‌پور، 1377).
روش‌هاي كنترل شيميايي
در مديريت تلفيقي آفات استفاده از سموم مجاز به عنوان آخرين راهبرد اجرايي با درنظر گرفتن حداقل اثرات سوء براي محيط زيست و دشمنان طبيعي آفات محسوب شده كه در آن سعي مي‌شود تا با تلفيق پديده‌هاي طبيعي و استفاده از آن‌ها در كشاورزي، از مصرف نهاده‌هاي خارجي مانند سموم و كودهاي شيميايي تا حد امكان جلوگيري شود و شرايط مناسب براي سلامت بشر و محيط زيست فراهم گردد (سليماني و اميري لاريجاني، 1383).
در شرايطي كه آفت شدت يابد و با روش‌هاي ديگر مبارزه كنترل آن ميسر نشده باشد؛ استفاده از تركيبات معدني و يا تركيبات آلي كه منشا طبيعي داشته باشند، مجاز مي‌باشد. ذكر اين نكته ضروري است كه اين دسته از سموم بايستي حداقل خطر را براي جانوران، بخصوص پستانداران و حشرات مفيد، داشته باشند و كمترين آسيب ممكن را به محيط زيست وارد نمايد و سريعاً تجزيه شده و در طبيعت تجمع پيدا نكند (راثي‌پور، 1377).
با جمع‌بندي از آنچه بيان گرديد، ذكر اين نكته شايان اهميت است كه مديريت تلفيقي آفات يك رهيافت اكولوژيكي براي مديريت آفات است كه روش‌هاي زراعي، فيزيكي و مكانيكي، بيولوژيكي و شيميايي را به نوعي تركيب مي‌سازد كه هزينه اقتصادي، خطرات بهداشتي و زيست محيطي كمتري به دنبال داشته باشد.

نتيجه‌گيري و پيشنهادها
آن‌چه از مرور مقاله حاضر مي‌توان به مثابه برگرفته‌هاي تلخيص شده به دست آورد، همانا ضرورت توجه به مقوله مديريت تلفيقي آفات در راستاي بهبود كيفيت موادغذايي مي‌باشد. استفاده بي‌رويه از سموم و آفت‌كش‌هاي شيميايي يكي از منابع مهم آلودگي محيط زيست هستند و بر سلامتي موجودات زنده از جمله انسان‌ها تاثير منفي مي‌گذارند. مديريت تلفيقي آفات يكي از مولفه‌هاي دستيابي به كشاورزي پايدار است و از رسالت‌هاي اوليه آن مي‌توان كمك به كشاورزان در جهت توليد محصولات مفيد و با كيفيت از طريق بكارگيري رويكردهاي دقيق اقتصادي و زيست محيطي را نام برد. مديريت تلفيقي آفات به دلايل اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي قابل توجيه است. آشكار شدن پيامدهاي نامطلوب مصرف سموم و آفت‌كش‌هاي شيميايي، افزايش آگاهي و مسئوليت‌پذيري زيست محيطي كشاورزان، خطر افزايش مقاومت آفات در مقابل آفت‌كشها توام با مشكلات دسترسي و هزينه‌بري آفت‌كش‌هاي شيميايي و استقبال مصرف‌كنندگان از محصولات ارگانيك به عنوان يك مزيت از جمله عواملي است كه كشاورزان را به سوي مديريت تلفيقي آفات سوق مي‌دهد.
در مديريت تلفيقي آفات از روش‌هاي زراعي، فيزيكي و مكانيكي، بيولوژيكي براي كنترل آفات به منظور كاهش مصرف سموم و آفت‌كش‌هايي كه موجب خسارت به محيط زيست و به خطر انداختن سلامت انسان مي‌شوند؛ استفاده كرده و به روش شيميايي به عنوان آخرين راهبرد اجرايي با در نظر گرفتن حداقل اثرات سوء براي محيط زيست توجه مي‌شود.
در پايان پيشنهاد مي گردد تا برنامه‌هاي آموزشي جهت افزايش دانش افراد در خصوص محيط زيست و اهميت حفظ آن توليد و پخش گردد. همچنين، کلاس‌هاي ترويجي در خصوص مديريت تلفيقي آفات و روش‌هاي مبارزه با آفات در راستاي كاهش مصرف سموم و آفت‌كش‌هاي شيميايي برگزاري شود و خبرنامه‌هاي ترويجي درباره اقدامات فرهنگي در راستاي گسترش مديريت تلفيقي آفات انتشار يابد.

دانلود فایل به صورت ppt